Памирдик "Штирлиц"
Аңгеме
Памирге биринчи жолу 1993-жылы чыгууга туура келди. Ошондон бери бул жолду далай жолу басып өттүм. Ар бир сапарымда кызматтык иштерден тышкары да көптөгөн таасирлерди алып кайтчумун. "Дүйнөнүн чатыры" аталган Памирдин жолу татаал, күтүлбөгөн окуяларга бай, сырдуу дүйнө эмеспи...
Алты жыл бою бул аймактын көркүнө айланган кар киши, ыйык Фатима жана Ак Як жөнүндөгү уламыштарды, "Өлүм өрөөнү" менен эч ким ала албаган жылан чебин, чын-төгүнү аралаш аңгемелерди угуп жүрдүм. Жерден тышкаркы дүйнөнү элестеткен Соляриске гана салыштырылган Кара-Көл тууралуу да ар ким ар кандай айтып берчү.
Ошолордун арасында жергиликтүү "Штирлиц" жөнүндө кептер да бар эле. Идея үчүн көп жыл чет өлкөдө жүрүп, террордук актыларды уюштуруп, эч кимге карматпаптыр. Акыры колго түшкөндө, зындандан Горбачёвдун жеке кийлигишүүсү менен гана бошоп чыгыптыр дешчү.
Чалгын кызматына кирүү үчүн ал, кадрдык чекист катары, партиянын чоң жетекчисинин кабинетинде жаңжал чыгарып, кол көтөрүүгө чейин барыптыр. Ошол үчүн кызматынан төмөндөтүлүп, жөнөкөй мугалим болуп калган имиш. Андан кийин, баатырдык өткөнү унутула баштаганда, бир нече жылдан соң чет өлкөгө жөнөтүлүптүр.
Бул "Штирлиц" аймактагы тилдердин баарын, ошондой эле англис жана орус тилдерин мыкты билчү экен.
Аны көрүп, отуруп алып маектешүүнү канчалык каалаганымды айтпасам да түшүнүктүү чыгар!
Аксакал бизди жылуу маанайда тосуп алды. Буга чейин тоонун бир нече ашуусунан өтүп баратып, анын аялын үйүнө жеткирип берген элек. Аялы сатып алган буюмдары менен район борборунан кайтып келе албай, ошол жерде бир жумага кармалып калыптыр.
Аксакал алгач эле жашы улгайса да, аркарды дагы деле көзүнө мээлеп атарын айтты. Сөзүн далилдегендей, дароо эле жапайы аңдын этинен куурдак жасап берди. Дасторкондогу ичимдик менен кошо куурдак да биз үчүн "чындык сывороткасынын" милдетин аткарды.
Ошентип, наалыгандай үн чыгарып турган буржуйканын жарыгында кызыктуу монолог башталды. Ал жактарда электр жарыгы эч качан болбоптур.
Аңгеменин өзүнө тиешелүү бардык белгилери бар эле: атышуулар, куугунтук, эркектердин достугу жана чыккынчылык.
Эми анын сөзүн биринчи жактан баяндайын.
Мен Ооганстанда төрөлгөм. Бирок сегиз жашымда үй-бүлөбүз куугунтуктан качып, Союзга көчүп келген. Кийинчерээк атамдын кадрдык чалгынчы болгонун билдим. Ал кайтып келгенден көп өтпөй дайынсыз жоголду. Анын андан аркы тагдыры тууралуу жыйырма жылдан кийин гана уктум. Ошондо билген чындыгым менин да жашоомду түп-тамырынан өзгөрттү. Бирок бул тууралуу кийинчерээк айтып берем.
Көп өтпөй апам каза болду. Бизди, балдарды, кыргыздарда салт болуп келгендей, туугандарыбыз бөлүп-бөлүп алып кетишти.
Ошол элүүнчү жылдары алыскы айылдарда да балдарды жакшы окутушчу. Мен физикага кызыгып, тилдерди бат үйрөнчүмүн. Бирок жогорку окуу жайына медицина багыты боюнча тапшырууну чечтим. Борборго барып, окууга кабыл алындым.
Материалдык жардамсыз окуу кыйын болду. Түнкүсүн вагондорду түшүрүп иштечүмүн. Экинчи курста медицинаны таштадым. Кийин чекисттик карьерам күчөп турган кезде мугалим да болуп иштедим.
1963-жылы аскерге чакырылдым. Союздун батыш тарабында кызмат өтөп, көп жерлерди кыдырдым. Ошондо мекенчилдик сезимим күчөдү.
Ал кезде түрк тилдеринин бардык диалектилерин, фарсы тилин жана, албетте, орус тилин билчүмүн. Бул тубаса жөндөмүм беле, билбейм. Кайсы бир тилде бир аз убакыт сүйлөшсөм эле, бир-эки айдан кийин мурда мага бөтөн болгон тилде эркин сүйлөп калчумун.
Көп тил билеримди уккандан кийин мени аскер округунун чалгын мектебине жөнөтүштү. Ал жактан чалгынчылык иштин негиздерин үйрөндүм. Кийин ошол билимдеримди өркүндөтүп жүрдүм: ок атуу, кол кармашуу, миналарды колдонуу, радио байланыш...
Бизге, курсанттарга, англис тилин да окутушчу. Кадимки сабактардан тышкары, күн сайын буйрук менен он-он беш жаңы сөз жатташыбыз керек эле. Мен үчүн бул көйгөй болгон жок, бирок кызматташтарыма оңойго турчу эмес. Ошентсе да жатташчу!
Бир жылдан кийин бизден Шекспирдин чыгармаларын түп нускасынан өз эне тилибизге которуу талап кылына баштады. Кийин англис тили мага кереги деле тийген жок. Азыр болсо аны дээрлик толугу менен унутуп калдым.
Окуумду аяктадым, ошол маалда аскердик кызматтан бошонуу убактысы да келди. Аскердик чалгын кызматында калгым келген жок, үйгө тарттым. Иштедим, мугалимдик кылдым. Атайын билимим болбосо да, туулуп-өскөн айылымдагы мектепте физикадан сабак бердим. Ишенесиңерби, жаман окуткан жокмун.
Үйлөндүм, балдарым төрөлдү. Кыскасы, башкалардыкындай эле кадимки жашоо башталды.
Бир нече жыл өттү. Чалгын мектебинде алган көндүмдөрүм унутула баштаганда, атайын киши келип, мени мамлекеттик коопсуздук органдарына чакырды.
Москвадан келген полковниктер биздин тоолуу аймакка көп келе беришчү эмес. Экөөбүз төрт сааттай сүйлөштүк. Алар атамдын чалгынчы болгонун айтып беришти. Кийин билсем, баарын эле ачык айтышпаптыр. Айрым маалыматтарды керек болуп калар деп өздөрүндө калтырышкан экен.
Мен жөнүндө дээрлик баарын билишерин түшүндүрүштү. Сөздүн аягында мага окууну сунуш кылышты. "Чет өлкө үчүн" даярдаган атайын курстарга жөнөтмөк болушту. Макул болдум.
Үй-бүлөмө жана айылдаштарыма ылайыктуу шылтоо ойлоп таап, мени Борбордук Азиядагы борбор шаарлардын бирине алып келишти.
Бул жерде менин жеке кураторум болуп Москвадан келген баягы полковник дайындалды. Айтмакчы, ал менин чалгынчылык карьерамдын бүтүндөй мезгилинде көзөмөлдөп турду. Жакында укканыма караганда, кийин жогорку чинге жеткен ошол полковник Чеченстанда каза болуптур.
Даярдык ушунчалык олуттуу болгондуктан, бир жылдан кийин менин өтө кооптуу ишке даярдалып жатканымды түшүндүм. Эң негизгиси, бул иш кыскабы же узунбу, өмүрүмдүн акырына чейин созулмак.
Мындай тагдыр мага жаккан жок. "Ооруп" баштадым, ден соолугума даттандым, тартипти буздум. Бирок майнап чыккан жок. Анан кылмышка бардым: бош батирге кирип, бир блок тамеки уурдап алдым.
...Мени милициянын камерасынан түз эле жашыруун батирге алып келишти. Кураторум ашыкча сөз кылбастан, "союздаштар" коңшу өлкөдө тапшырманы аткарып жүрүп атамды кантип тузакка түшүргөнүн жана анын кандайча баатырларча курман болгонун далилдер менен көрсөттү.
Тоолук адам катары ичимдеги каным кайнап чыкты. Окуумду татыктуу аяктадым.
Жетимишинчи жылдардын ортосунан тартып Ооганстанды түрө кыдырдым. Пакистанга да барган учурларым болду. Союз олуттуу бир нерсеге даярданып жатканын сезчүмүн. "Абада бороондун жыты бар эле".
Аскер гарнизондорун сүрөткө тартчумун, замбиректерди саначумун, тоо жолдорунун картасын түзчүмүн, жергиликтүү элдин маанайын билүүгө аракет кылчумун. Согуш айлана-тегеректе күчөп кеткен кезде мени кайра чакыртып алышты.
Эс алдым, кандырганча уктадым, көңүл ачтым. Анан узак нускама берилип, шеригим менен таанышкандан кийин "коргоочу периштем" мага бир пакет тапшырды.
- Учак конгондон кийин ачасың. Учкуч координаттарды билет. Парашютту унутпа.
"Улуу кошуна" мени чөлдүн аптаптуу ысыгы менен тосуп алды.
Мөөр басылган пакеттин ичинде жергиликтүү акча жана карта бар экен. Ошол жердин шартына ылайык кийинип, үч күн бою кумдуу чөлдү басып, байланышчымды көздөй жөнөдүк.
Биринчи тапшырма - ракета базасына жакын кыштакка мыйзамдуу жашоочу катары жайгашуу эле.
Айтмакчы, курстарда жарандык кесип да өздөштүргөнүмдү унутуп калыпмын. Ал жактарда өтө тартыш болгон ветеринар кесибин үйрөнгөм.
Иштедим, тыңчылык кылдым. Союз акчаны аяган жок. Эки жылдан кийин Москва ар бир согуштук дүрмөт жөнүндө баарын билчү.
Экинчи тапшырманы аткардым, бирок анын маанисин ушул күнгө чейин түшүнбөйм. Кыязы, кимдир бирөөнүн жалган маалыматын текшеришкен окшойт. Бир нече жыл бою машина куруучу заводду байкап, конструктордук бюродон чиймелерди алып чыгып жүрдүм. Көрсө, алар кадимки эле жүк ташуучу унаалардын чиймелери экен. Биздин МАЗдарга окшош машиналар.
Маалыматтарды жөнөтүп турдум. Бир нерсе туура эмес экенин билдирчүмүн, бирок шифрленген жооптордо улам эле бир сөз кайталанчу: "Улант!"
Ошентип, мааниси жоктой көрүнгөн ошол тапшырмада дагы канча жыл жүрмөкмүн, ким билет. Бир күнү биздин агенттердин бири түрмөгө түшүп калды. Жок, анын ким экени ачыкка чыгып кеткен жок. Жөн гана майда кылмышы үчүн кармалыптыр.
Мага аны түрмөдөн чыгарып келүү тапшырылды. Кандай жол менен болсо да.
Ал кезде дагы бир чоң ийгиликке жетиштим. Жергиликтүү мамлекеттик коопсуздук органдарынын офицерлерине берилүүчү өздүк күбөлүктөрдүн 170 түп нуска бланкын сатып алып, Союзга жөнөтүүгө жетиштим. Москва менин байланыштарым бар экенин билчү. Агентти бошотуу тапшырмасын да ошол бланктарды пайдалануу менен аткарууну чечишти.
Жол жүрүп, жергиликтүү лагерлерди "сканерлеп" чыктым. Көрсө, алардын саны ушунчалык көп экен, баарын текшерүүгө бир адамдын өмүрү да жетмек эмес. Акчаны ишке салдым. Көп өтпөй биздин байкуш агент кайсы түрмөдө отурганын билдим.
Атышуусуз эле иш бүттү. Мыйзамдагы жылчык-булактарды жана коррупциялашкан байланыштарды пайдаланып, аны адегенде шарттуу түрдө, андан кийин биротоло бошотууга жетиштим.
Бирок ошол убакыттын баарында өлкөнүн башка четинде жашоого туура келди. Ал жактын турмушу мага таптакыр көнүмүш эмес эле. Биздин тил менен айтканда, "менталитетке жат" чөйрө болчу.
Бир күнү базарда күтүүсүздөн... тиги жактагы айылдашым менен бетме-бет келип калдым. Бир саамга эмне кыларымды билбей калдым.
- Ассаламу алейкум! Сен бул жерде эмне кылып жүрөсүң?
Мен алдын ала жаттап алган уламышымды айтып бердим. Бирок анын ишенбегенин байкадым. Ал элди карап, арасынан полицияны издеп жаткандай болду.
Кийин билдим: ал биздин чек арага жакын аймакта иштеген душман тараптын резиденти экен. Мен ал жакка жөнөтүлгөндөн көп өтпөй эле өзү да ошол жерден чыгып кетиптир.
Ошол учурда анын артынан көлөкөдөй ээрчип, колума стилет алып, өлтүрүүнү да ойлодум. Бирок... көз жаздымда калтырып жибердим.
Шашыла коңшу шаарга жөнөдүм. Ал жерден поездге түшүп, өлкөнүн ичкери жагына дагы алыстап кеттим. Акыры "уяга" жетип, байланыш түздүм.
Жооп кыска болду:
- Тез арада тылга кайт. Х квадратында колдоо тобу күтүп турат.
Бул дегеним, чек арага чейин үч жүз чакырымга жетпеген жолду басып өтүп баратып, күч менен жарып чыгууга туура келсе, "Альфанын" жыйырма-отуз атайын даярдыктагы жоокеринен ок атуучу колдоо ала алам деген сөз эле.
Шаарларды айланып өтүп, байланышчым экөөбүз туулуп-өскөн тоолорду көздөй жөнөдүк.
Жашырып койгон жергиликтүү мамлекеттик коопсуздук капитанынын күбөлүгү менен формасы пайдага жарады. Андан тышкары, ошол системадагы эрежелерди билгеним да жардам берди. Ал эрежелерге ылайык, ар бир офицер жергиликтүү органдардан "ыкчам муктаждыктар үчүн" унаа ала алчу.
Жолго чыктык. Бирок элүү чакырымдай жүргөндөн кийин, ээн жерде бензинибиз түгөнүп калды.
Бизди жолдон чыккан машина куткарды. Айдоочуну байлап, өзүбүздүн жеңил машинаны тоого жашырып койдук да, андан ары жүк ташуучу унаа менен жөнөдүк.
Бирок мына, чек ара аймагы да жакындап калды. Ал жерде менин күбөлүгүм жарабай калмак.
Кийимдерибизди алмаштырып, постторду айланып өтүп, ашуулар аркылуу жөө жөнөдүк.
Байкап турсак, өлкө канчалык чоң болбосун, анын коопсуздук системасы ыкчам иштей албайт экен. Кооптонуу бизди дээрлик изибизден кууп келе жатты. Чек арага жакын аймакта кооптуу кыймыл башталды. Аскердик патрулдар пайда болуп, тик учактар асманда айлана баштады.
Бир маалда бир нече боз үйдөн турган жалгыз көчмөн конушуна туш болдук. Бизди жакшы тосуп алышты.
Ошондо кечирилгис ката кетирдим.
Биз адашып кеткен яктарды издеп жүргөнүбүздү айттым. Мындай көрүнүш ал жакта кадимки эле нерсе болчу. Жарым жапайы өгүздөр жергиликтүү элдин негизги тиричилик булагы эле.
Бирок жергиликтүү диалектиде сүйлөп жатып, якты өз мекенимдегидей "топоз" деп атап алдым. Ал эми бул жакта аны "тупаз" дешчү.
Үй ээсинин көзүндө шектенүүнүн учкуну пайда болду.
- Аттар жок, - деди ал.
Коштошуп чыгып кеттик да, асканын артына жашындык.
Айтылбаса да түшүнүктүү эле: аны жок кылыш керек, болбосо бизди сатып жиберет.
Муну мен аткарышым керек болчу. Шеригимде кыска стволдуу "Кольт" бар эле, менде болсо алыска ата турган "Астра" бар болчу.
Ошол маалда застава тараптан туяктардын дүбүртү угулду.
- Ат! Эмнени күтүп жатасың?!
Бирок өмүрүмдө биринчи жолу колум көтөрүлбөй койду. Анткени дасторкондун жанында жашы ар кандай алты бала отурган эле...
"Жабык аймактан" он сегиз чакырым алыстыкта бизди өтө мыкты уюштурулган буктурма күтүп турду.
Көз жоосун алган чакан өрөөн, боз үй, балдар, ээр токум салынган эки ат байланган.
Карап турууга убакыт жок болчу. Артыбыздан куугунчулар жакындап келе жатышты.
Шеригимдин бутуна ок тийди. Аны араң дегенде үңкүргө сүйрөп кирип, жарасын таңып, суу бердим. Анан... кеттим.
Бийиктен карап турдум. Аны таап алышты. Ал ок атты. Жарым жан абалындабы, же өлүкпү - аны аттын үстүнө туурасынан салып, тылга алып кетишти.
Ошондон бери ал тууралуу эч нерсе уккан жокмун.
Мени болсо төрт чакырымдай жерде курчоого алышты. Бейтарап аймакты да көрүп тургам.
Куугундан үрккөн беш ири эркек аркар көз алдымда түз эле сигнал берүүчү тосмонун мамыларына секирип өттү.
Бирин тосмо дээрлик экиге бөлүп салды. Экинчисинин башын толугу менен жулуп кетти. Үчүнчүсү жеңил жаракат алды. Ал эми акыркы экөө үзүлгөн зымдардын арасынан өтүп, тиги тарапка аман чыгып кетишти.
Аларга кандай гана суктандым...
Мени ар кандай жол менен кыйнашты. Айрыкча электр тогу менен кыйнашты. Ал жакта муну "Ильичтин лампочкасы" деп коюшчу.
Унчукпай отурууга туура келди. Болбосо азыр силер менен сүйлөшүп отурмак эмесмин.
Андан кийин лагерге жөнөтүштү. Сегиз жылга кесишти.
Ал жактан тирүү чыкмак эмесмин. Таш карьерлеринде иштетишчү.
Горбачёв менен Шеварднадзеге рахмат. Советтик президент өлкөгө акыркы жолу барар алдында эки супердержава жакшы ниеттин белгиси катары тыңчыларды бири-бирине алмаштырышты.
Оор жумуштагы лагерде бир жыл жети ай өткөрдүм. Бирок мага ал бүтүндөй бир өмүрдөй сезилди.
Мен кайтып келгенче Союз ыдырап кетиптир.
Ошентип, эч кимге кереги жок адам болуп калдым. Пенсияны да майыптыгым боюнча гана беришти.
Мына, азыр тоодо жашап жүрөм. Болбосо Москванын өзүндө эле жыргап жашамакмын. Же ушул жерде деле мекен алдындагы эмгегим үчүн жеке үстөк акы алып жашасам болмок.
Бирок ал Мекен эми кайда? Менин Мекеним эми кайда калды?
Кемпириме рахмат. Күтүптүр. Азыркыга чейин чыдап, жанымда жүрөт.
Неберелеримди карап отурсам болмок. Бирок карыганда дагы эки кыздуу болуп калдык. Эми аларды чоңойтуп, бутуна тургузуш керек. Жакшы жери - улуу балдарым жардам берип турушат.
Ош шаары, 1999-жыл, ноябрь.